← Wszystkie notatki

MATERIAŁY DO NAUKI — ODBUDOWA RZECZPOSPOLITEJ / WALKI O GRANICE
Zakres: 1918–1921. Podstawa: notatki (wersja bez tematów) + podręcznik „Poznać przeszłość 3" (s.182–203).


════════════════════════════════════════
NAJWAŻNIEJSZE WYDARZENIA (wyciąg do szybkiej nauki)
════════════════════════════════════════

ROK 1918 — odrodzenie państwa
• 7 XI — powstanie Tymczasowego Rządu Ludowego RP w Lublinie (premier Daszyński).
• 10 XI — zwolnienie Piłsudskiego z twierdzy we Magdeburgu; przyjazd do Warszawy.
• 11 XI — Piłsudski przejmuje władzę wojskową od Rady Regencyjnej → Tymczasowy Naczelnik Państwa. Rada Regencyjna rozwiązuje się.
• XI — walki o Lwów (Orlęta Lwowskie); Polska odbija Lwów.
• 27 XII — wybuch powstania wielkopolskiego (po wizycie Paderewskiego).

LATA 1918–1919 — granice zachodnie i południowe
• 27 XII 1918 – II 1919 — powstanie wielkopolskie: zdobycie Wielkopolski, Armia Wielkopolska (Dowbor-Muśnicki); po interwencji Francji zawieszenie broni.
• XI 1918 – VII 1919 — wojna polsko-ukraińska o Galicję Wschodnią: walki o Lwów, Błękitna Armia Hallera; wyparcie Ukraińców za Zbrucz.
• 26 I 1919 — wybory do Sejmu Ustawodawczego.
• 20 II 1919 — „mała konstytucja".
• poł. 1919 — ofensywa polskich: zdobycie Wilna i Mińska.

LATA 1919–1920 — konflikt z bolszewikami
• I – VII 1919 — I powstanie śląskie (porażka).
• IV 1920 — sojusz Piłsudski–Petlura.
• 7 V 1920 — zajęcie Kijowa (wyprawa kijowska).
• VI – VII 1920 — wielka ofensywa bolszewicka (Budionny, Tuchaczewski); Polacy opuszczają Kijów.
• 1 VII 1920 — utworzenie Rady Obrony Państwa.
• 13–15 VIII 1920 — bitwa warszawska („Cud nad Wisłą"); kontruderzenie znad Wieprza 16 VIII.
• 31 VIII 1920 — bitwa pod Komarowem (rozbicie Armii Konnej Budionnego).

TOP 5 do zapamiętania: 11 XI 1918 (niepodległość) → powstanie wielkopolskie → wojna o Galicję Wschodnią → wyprawa kijowska → bitwa warszawska.



════════════════════════════════════════
1. DATY
════════════════════════════════════════

1917
• 27 X 1917 – 14 XI 1918 — działalność Rady Regencyjnej (Królestwo Polskie).

LISTOPAD 1918
• 7 XI 1918 — powstanie Tymczasowego Rządu Ludowego RP w Lublinie (premier Ignacy Daszyński).
• 10 XI 1918 — zwolnienie Piłsudskiego z twierdzy we Magdeburgu; przyjazd do Warszawy.
• 11 XI 1918 — Piłsudski przyjmuje z rąk Rady Regencyjnej dowództwo nad wojskiem; zostaje Tymczasowym Naczelnikiem Państwa.
• XI 1918 — wybuch walk o Lwów (Orlęta Lwowskie); Polska odbija Lwów.

GRUDZIEŃ 1918 / STYCZEŃ 1919
• 27 XII 1918 — wybuch powstania wielkopolskiego (iskra: wizyta Paderewskiego w Poznaniu).
• XI 1918 – I 1919 — rząd Jędrzeja Moraczewskiego.
• I 1919 — rząd Ignacego Jana Paderewskiego.

1919
• 26 I 1919 — wybory do Sejmu Ustawodawczego.
• 20 II 1919 — uchwalenie „małej konstytucji".
• XI 1918 – VII 1919 — wojna polsko-ukraińska o Galicję Wschodnią (do rzeki Zbrucz).
• 16–24 VIII 1919 — I powstanie śląskie (porażka).
• poł. 1919 — ofensywa polskich: zdobycie Wilna i Mińska.

1920
• 11 VII 1920 — plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu (porażka Polski; za Polską 3,3%).
• 20 VIII 1920 — plebiscyt na Górnym Śląsku.
• IV 1920 — sojusz Piłsudski–Petlura.
• 7 V 1920 — zajęcie Kijowa przez wojska polsko-ukraińskie (wyprawa kijowska).
• VI – VII 1920 — wielka ofensywa bolszewicka (Armia Konna Budionnego, armia Tuchaczewskiego); Polacy opuszczają Kijów.
• 1 VII 1920 — utworzenie Rady Obrony Państwa (na czele Piłsudski).
• 11 VII 1920 — plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu (porażka Polski; za Polską 3,3%).
• 13–15 VIII 1920 — bitwa warszawska („Cud nad Wisłą"); kontruderzenie znad Wieprza 16 VIII.
• 31 VIII 1920 — bitwa pod Komarowem (rozbicie Armii Konnej Budionnego).
• 12 X 1920 — utworzenie Litwy Środkowej (gen. Lucjan Żeligowski).
• 20–28 IX 1920 — operacja niemeńska (rozbicie ostatnich oddziałów Tuchaczewskiego).

1921
• 2–3 V 1921 — wybuch III powstania śląskiego (dowództwo: Wojciech Korfanty).
• 3 V – 5 VII 1921 — III powstanie śląskie.
• 17 III 1921 — uchwalenie konstytucji marcowej.
• 18 III 1921 — podpisanie pokoju (traktatu) w Rydze.
• X 1921 — ostateczny podział Górnego Śląska korzystniejszy dla Polski (po III powstaniu).

1922
• 1922 — formalne włączenie Litwy Środkowej (Wileńszczyzny) do Polski po referendum (zbojkotowanym przez Litwinów).


════════════════════════════════════════
2. POSTACI (tylko rola w tym okresie)
════════════════════════════════════════

• Józef Piłsudski — od 11 XI 1918 Tymczasowy Naczelnik Państwa; naczelny wódz; autor koncepcji federacyjnej; sojusz z Petlurą (wyprawa kijowska); plan bitwy warszawskiej (z Rozwadowskim); polecił Żeligowskiemu zajęcie Wilna.
• Roman Dmowski — przywódca endecji (Narodowej Demokracji); szef Komitetu Narodowego Polskiego (KNP, Lozanna/Paryż); koncepcja inkorporacyjna; współszef delegacji na konferencji paryskiej.
• Jędrzej Moraczewski — pierwszy premier odrodzonego państwa (XI 1918 – I 1919); reformy do odbudowy państwa.
• Ignacy Jan Paderewski — pianista i polityk; premier rządu (od I 1919); współszef delegacji paryskiej; jego wizyta w Poznaniu (XII 1918) zapoczątkowała powstanie wielkopolskie.
• Ignacy Daszyński — socjalista, premier Tymczasowego Rządu Ludowego RP w Lublinie (7 XI 1918).
• Wincenty Witos — ludowiec; kierował Polską Komisją Likwidacyjną w Krakowie; później trzykrotny premier.
• Stanisław Taczak — komendant powstania wielkopolskiego (początek).
• Józef Dowbor-Muśnicki — dowódca Armii Wielkopolskiej; zastąpił Taczaka.
• Wojciech Korfanty — działacz śląski, poseł w parlamencie niemieckim; członek Naczelnej Rady Ludowej; polski komisarz plebiscytowy na Górnym Śląsku; dowódca III powstania śląskiego.
• Symon Petlura — przywódca Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL); sojusznik Piłsudskiego w wyprawie kijowskiej.
• Władysław Grabski — ekonomista, minister finansów, premier; misja na konferencji w Spa (1920).
• Lucjan Żeligowski — generał; twórca Litwy Środkowej (X 1920).
• Tadeusz Rozwadowski — szef Sztabu Generalnego; współautor planu bitwy warszawskiej.
• Michaił Tuchaczewski — dowódca bolszewickiego Frontu Zachodniego.
• Siemion Budionny — dowódca Armii Konnej (rozbity pod Komarowem).


════════════════════════════════════════
3. POJĘCIA
════════════════════════════════════════

• Rada Regencyjna — organ władzy w Królestwie Polskim (27 X 1917 – 14 XI 1918); zależna od okupantów; 11 XI 1918 przekazała Piłsudskiemu władzę, po czym uległa rozwiązaniu. Skład: abp Kakowski, Józef Ostrowski, Zdzisław Lubomirski.
• Tymczasowy Naczelnik Państwa — urząd utworzony 11 XI 1918; objął go Piłsudski (władza wojskowa, potem cywilna).
• Komitet Narodowy Polski (KNP) — organizacja Dmowskiego (Lozanna 1917, siedziba Paryż); uznany przez ententę za oficjalne przedstawicielstwo Polaków; reprezentował Polskę w Paryżu.
• Naczelna Rada Ludowa — ośrodek władzy Polaków w zaborze pruskim (Poznań, od XI 1918); dominowali działacze endecji; nadzorowała Rady Ludowe w powiatach; nawoływała do spokoju przed wybuchem powstania.
• Linia Curzona — proponowany przebieg granicy wschodniej Polski; odpowiadała granicy po II rozbiorze (nazwa od brytyjskiego ministra spraw zagranicznych); w 1920 r. bolszewicy żądali jej uznania.
• Orlęta Lwowskie — polska młodzież (szkolna, weterani Legionów), która w XI 1918 obroniła i odbiła Lwów przed Ukraińcami; najmłodszy uczestnik miał 9 lat; Antoś Petrykiewicz (13 l.) — najmłodszy kawaler Orderu Virtuti Militari.
• Rada Obrony Państwa — organ utworzony 1 VII 1920 w obliczu zagrożenia bolszewickiego; na czele Piłsudski; w składzie parlament, rząd i władze wojskowe; prowadziła obronę kraju (apel z 3 VII 1920). [W notatkach zapisane jako „Rząd Obrony Narodowej".]
• Litwa Środkowa — sztuczne państwo utworzone X 1920 przez gen. Żeligowskiego wokół Wilna; formalnie niezależne; w 1922 r. włączone do Polski po referendum zbojkotowanym przez Litwinów.
• Koncepcja inkorporacyjna (Dmowski) — przyłączenie tylko ziem z przewagą Polaków; polonizacja mniejszości; granica zachodnia: Pomorze, Wielkopolska, Górny Śląsk.
• Koncepcja federacyjna (Piłsudski) — federacja równouprawnionych narodów na wschodzie jako przeciwwaga dla Rosji; granica zachodnia ustalona drogą dyplomacji.


════════════════════════════════════════
4. WYDARZENIA (przyczyna – przebieg – skutek)
════════════════════════════════════════

A) KONFLIKT POLSKO-UKRAIŃSKI O GALICJĘ WSCHODNIĄ (1918–1919)
• Przyczyna: po odchodzie Austriaków (X 1918) Ukraińcy opanowali Lwów i proklamowali Zachodnioukraińską Republikę Ludową (ZURL).
• Przebieg: obrona Lwowa przez Orlętów Lwowskich; pomoc Błękitnej Armii Hallera i oddziałów wielkopolskich; walki do VII 1919.
• Skutek: wyparcie Ukraińców za Zbrucz; ZURL przestała istnieć; Galicja Wschodnia (ze Lwowem) włączona do Polski.

B) POWSTANIE WIELKOPOLSKIE (27 XII 1918 – II 1919)
• Przyczyna: wizyta Paderewskiego w Poznaniu; napięcia polsko-niemieckie.
• Przebieg: wybuch walk 27 XII 1918; powstanie Armii Wielkopolskiej (dowództwo Dowbor-Muśnicki); kontrofensywa Niemców (poł. I 1919); interwencja Francji → zawieszenie broni (II 1919).
• Skutek: przyłączenie Wielkopolski do Polski (zatwierdzone traktatem wersalskim, styczeń 1920); znaczenie moralne — zachęciło Polaków na innych terenach.

C) POWSTANIA ŚLĄSKIE (Górny Śląsk)
• I powstanie (16–24 VIII 1919): po ostrzelaniu strajkujących robotników w Mysłowicach; porażka, ale przyspieszyło decyzje ententy.
• II powstanie (19–25 VIII 1920): cel — zniesienie niemieckiej policji na terenie plebiscytowym (osiągnięty).
• III powstanie (3 V – 5 VII 1921): po niekorzystnym werdykcie komisji; dowództwo Korfanty; bitwa o Górę św. Anny; interwencja aliantów. Skutek: podział Górnego Śląska (X 1921) korzystniejszy dla Polski — Polska dostała 29% powierzchni, ale większość zakładów przemysłowych.

D) WYPRAWA KIJOWSKA (1920)
• Przyczyna: sojusz Piłsudski–Petlura (IV 1920) przeciw bolszewikom; URL uznała polską Galicję Wschodnią, Polska poparła niepodległość Ukrainy.
• Przebieg: ofensywa połączonych wojsk; 7 V 1920 zajęcie Kijowa.
• Skutek: cel militarny (zniszczenie Rosjan) nieosiągnięty; bolszewicy wykorzystali to propagandowo; początek wielkiej ofensywy sowieckiej.

E) WOJNA POLSKO-BOLSZEWICKA / BITWA WARSZAWSKA (1920)
• Przyczyna: ekspansja bolszewicka na zachód; nieudany sojusz Polski z białymi.
• Przebieg: ofensywa VI–VII 1920 (Budionny, Tuchaczewski); Rada Obrony Państwa (1 VII); bitwa warszawska od 13 VIII 1920; kontruderzenie znad Wieprza 16 VIII (Piłsudski, Rozwadowski); pościg; bitwa pod Komarowem (31 VIII); operacja niemeńska (20–28 IX).
• Skutek: odparcie Armii Czerwonej za Bug; ocalenie niepodległości Polski.

F) SPRAWA WILEŃSZCZYZNY / LITWA ŚRODKOWA (1920–1922)
• Przyczyna: lipiec 1920 — bolszewicy przekazali Wilno Litwie; Piłsudski chciał odzyskać miasto.
• Przebieg: X 1920 „bunt" Żeligowskiego → zajęcie Wilna i okolic, utworzenie Litwy Środkowej.
• Skutek: referendum (zbojkotowane przez Litwinów); 1922 — włączenie Wileńszczyzny do Polski; Litwini uznali to za bezprawne.

G) POKÓJ RYSKI (18 III 1921)
• Postanowienia: granica polsko-sowiecka od Dźwiny przez Białoruś do Zbrucza i Dniestru; wymiana jeńców; wzajemna nieingerencja; Rosja miała zwrócić zagrabione dzieła sztuki (nie wywiązała się); Polska zrezygnowała z popierania URL.
• Skutek: zakończenie wojny; granica zgodna z koncepcją inkorporacyjną Dmowskiego; przekreślił plany federacyjne Piłsudskiego; na ziemiach Rosji pozostało ok. miliona Polaków.


════════════════════════════════════════
5. „WYMIENIJ" (krótkie odpowiedzi)
════════════════════════════════════════

• Wymień ośrodki polskiej władzy powstałe po I wojnie światowej: Rada Regencyjna (Królestwo Polskie); Tymczasowy Rząd Ludowy RP (Lublin, Daszyński); Polska Komisja Likwidacyjna (Kraków, Witos); Rada Narodowa Śląska Cieszyńskiego; Naczelna Rada Ludowa + Rady Ludowe (zabór pruski, Poznań).

• Wymień sześć postanowień konferencji paryskiej w sprawie polskiej: 1) Wielkopolska dla Polski; 2) Pomorze Gdańskie (pas wybrzeża ok. 140 km); 3) Gdańsk — Wolne Miasto pod Ligą Narodów; 4) Górny Śląsk — plebiscyt; 5) Warmia, Mazury, Powiśle — plebiscyt; 6) granica wschodnia do ustalenia (linia Curzona).

• Wymień regiony, o których przynależności miał rozstrzygnąć plebiscyt: Górny Śląsk; Warmia; Mazury; Powiśle.

• Wymień pojęcia: Rada Regencyjna; Tymczasowy Naczelnik Państwa; Komitet Narodowy Polski; Naczelna Rada Ludowa; linia Curzona; Orlęta Lwowskie; Rada Obrony Państwa; Litwa Środkowa.

• Wymień wydarzenia (przyczyna–przebieg–skutek): powstanie wielkopolskie; powstania śląskie (I, II, III); konflikt polsko-ukraiński o Galicję Wschodnią; wyprawa kijowska; wojna polsko-bolszewicka / bitwa warszawska; ustalenie granicy z Litwą (Litwa Środkowa).